Chcesz zrobić doktorat z psychologii?

Po ogłoszeniu wyników tegorocznego naboru do Szkoły Doktorskiej postanowiłam zebrać w jednym miejscu porady, które mogą pomóc osobom rozważającym związanie swojej przyszłości z nauką. Chociaż poniższe rekomendacje osadzone są w kontekście UW, część z nich może się przydać także osobom zainteresowanym innymi uczelniami. A zatem, Ciocia Dobra Rada przystępuje do akcji.

W trakcie rekrutacji do Szkoły Doktorskiej oceniane są trzy elementy: życiorys naukowy, projekt badawczy i rozmowa kwalifikacyjna. składa się z trzech elementów, które warto znać już na etapie planowania kariery studenckiej: życiorysu naukowego, projektu badawczego i rozmowy kwalifikacyjnej. Życiorys i projekt ważą łącznie 60 punktów i oceniane są w pierwszym etapie naboru. Etap drugi stanowi rozmowa kwalifikacyjna, której waga wynosi 40 punktów.

ŻYCIORYS NAUKOWY

Zacznijmy od życiorysu naukowego. Po pierwsze, jego budowę należy zacząć wcześnie. Idealny moment to dwa ostatnie lata studiów — choć jeśli wiesz już wcześniej, czym chcesz się zajmować, tym lepiej. Upychanie wszystkiego w jeden rok jest możliwe, ale niekomfortowe — i to z konkretnego powodu. Jednym z najważniejszych elementów ocenianych w życiorysie są publikacje, najlepiej w czasopismach posiadających Impact Factor. Cykl od zebrania danych, przez napisanie artykułu i złożenie go do redakcji, po recenzje i akceptację to realnie około dwóch lat (ja sama złożyłam niedawno artykuł oparty na danych zebranych siedem lat temu). W rok możesz nie zdążyć z publikacjami. Naukowe młyny mielą powoli.

Po drugie, dołącz do jakiegoś toczącego się właśnie projektu naukowego. Naukowcy realizujący granty NCN i innych agencji finansujących często poszukują studentów do pracy jako asystenci badawczy. Warto śledzić takie ogłoszenia — zarówno na własnym wydziale, jak i poza nim (można je znaleźć m.in. na stronie NCN). Jeśli jednak trwający projekt, który Cię interesuje, nie rekrutuje płatnych asystentów, rozważ wolontariat. Uczestnictwo w realizacji projektu naukowego to świetny sprawdzian — jeśli praca naukowa nie wciąga nawet wtedy, gdy zajmujesz się czymś, co Cię frapuje, być może doktorat nie jest dla Ciebie. Jeśli jednak zostaniesz w nauce, zyskasz solidne przygotowanie teoretyczne i metodologiczne do pisania własnego projektu doktorskiego. Osobiście bardzo cenię sobie udział w projektach prowadzonych przez różne osoby. Każdy badacz ma swój warsztat i styl myślenia. Warto poznać kilka różnych podejść zanim zainwestuje się cztery lata w doktorat.

Po trzecie, bierz czynny udział w konferencjach naukowych, zwłaszcza międzynarodowych (również tych organizowanych w Polsce). Ważna informacja praktyczna: jeśli Twoje wystąpienie lub poster zostanie zaakceptowany, możesz ubiegać się o dofinansowanie wyjazdu, np. z IDUB. Kwestia finansowa nie powinna być przeszkodą. Liczą się też konferencje studenckie i ogólnopolskie. Udział w kilku z nich na pewno dobrze podniesie punktację za życiorys naukowy.

Po czwarte, spróbuj coś opublikować. Oczywiście artykuł pierwszoautorski w czasopiśmie z listy JCR jest na szczycie hierarchii. Ale udział jako współautor w publikacji międzynarodowej albo artykuł w recenzowanym czasopiśmie krajowym — też się liczą. Najbezpieczniejszym sposobem na współautorstwo artykułów naukowych jest dołączenie do zespołu, który i tak będzie publikować (artykuły są formą rozliczania większości projektów). Międzynarodowe publikacje pojawiają się wtedy niejako przy okazji.

Odrębnym punktem ocenianym w trakcie rekrutacji są aktywności organizacyjne. Warto więc działać w kołach naukowych (jeśli żadne z już istniejących nie wydaje Ci się odpowiednie, możesz założyć własne) czy pomagać w organizacji konferencji. Zespoły odpowiedzialne za przygotowanie przyjmują wolontariuszy z otwartymi ramionami (ktoś przecież musi wydawać osobom uczestniczącym identyfikatory i materiały konferencyjne.

Po szóste, jeśli po głowie chodzi Ci jakiś niewielki projekt badawczy, poszukaj dla niego finansowania. Wiele wydziałów posiada fundusze wspierające inicjatywy badawcze studentów. Adresowane do studentów konkursy odbywają się też w ramach IDUB. To jeden z najmocniejszych sygnałów w życiorysie: samodzielne opracowanie projektu i zdobycie dla niego finansowania w otwartym konkursie wyraźnie pokazują, że dana osoba potrafi myśleć badawczo i działać skutecznie.

Po siódme, ubiegaj się o nagrody i stypendia. Jest kilka konkursów na prace magisterskie organizowanych też przez NGO-sy (np. Otwartą Rzeczpospolitą) i instytucje publiczne. Nagrody za postery i prezentacje można zdobywać na konferencjach — warto pamiętać np. o prezentacjach posterowych w trakcie Święta Wydziału. Jeśli chodzi o stypendia, stypendium ministra to oczywisty cel, ale nie jedyny. Istnieją stypendia w ramach IDUB, stypendia miasta Warszawy (dla osób zameldowanych w Warszawie) i inne, które warto śledzić na bieżąco.

Wreszcie - dokumentuj absolutnie wszystko. To punkt, którego nie wolno zbagatelizować. Komisja rekrutacyjna ocenia wyłącznie to, na co masz dokumenty. Nawet jeśli dałoby się zweryfikować Twoje osiągnięcia przez Google Scholar, punktowane jest tylko to, co zostało potwierdzone plikami załączonymi w systemie IRK. Zadbaj o to, żeby każde wymienione przez Ciebie osiągnięcie miało swój dokument: zaświadczenie, certyfikat, skan dyplomu, potwierdzenie przyjęcia abstraktu etc. Brak dokumentu = brak punktów.

PROJEKT BADAWCZY

Kolejnym oceniamy elementem postępowania rekrutacyjnego jest projekt badawczy. Kwestia najważniejsza: wybierz temat, którzy rzeczywiście Cię interesuje. To brzmi jak banał, ale ma bardzo konkretne uzasadnienie. Na swojej drodze badawczej natrafisz na wyniki trudne do interpretacji, problemy z zebraniem danych, konieczność nauczenia się czegoś niemal od zera i inne tego typu przeszkody. Żeby przez to wszystko przebrnąć, potrzebujesz silnej motywacji wewnętrznej — a ta pochodzi wyłącznie z autentycznego zainteresowania. Temat można zmienić jeszcze na pewnym etapie, ale po co zaczynać od czegoś, co nie budzi w Tobie entuzjazmu?

Po drugie, pisz zrozumiale, ale nie trywialnie. W komisji zasiadają osoby reprezentujące różne katedry i specjalności. Unikaj hermetycznego języka — projekt powinien być zrozumiały dla psychologa spoza twojej niszy. Jednocześnie nie wpadaj w drugą skrajność i nie pisz zbyt ogólnikowo. Unikanie wyspecjalizowanego języka jest szczególnie ważne w przypadku osób o backgroundzie innym niż psychologiczny, czyli tych wywodzących się np. z neuronauki, lingwistyki, czy computer science. Jeśli używasz wskaźników czy konstruktów charakterystycznych dla swojej dziedziny, wyjaśnij w tekście, co oznaczają w kontekście teorii psychologicznych. Komisja doceni, że potrafisz budować mosty między dyscyplinami.

Jeśli w opisie projektu zdecydujesz się używać diagramów, rób to z rozwagą. Oczywiście, diagramy i schematy mogą ułatwiać przyswojenie treści — większość przetwarzanych przez nas informacji pochodzi z kanału wizualnego a mądrość ludowa głosi, że obraz może być wart więcej niż tysiąc słów. Jest jednak pewien haczyk: pliki graficzne są przesyłane w systemie IRK oddzielnie od tekstu i nie ma gwarancji, że recenzenci je otworzą. Dlatego wszystko, co istotne, musi znaleźć się w tekście. Diagram powinien pełnić funkcję pomocniczą, a nie być jedynym nośnikiem kluczowych informacji.

Ważne jest też podkreślenie własnego wkładu. Jeśli pracujesz już w projekcie grantowym i proponowany przez Ciebie temat doktoratu jest z nim powiązany, jedno z pierwszych pytań — zarówno od recenzentów czytających projekt, jak i w trakcie rozmowy kwalifikacyjnej — będzie brzmiało: czym Twój projekt różni się od tego, co już jest zaplanowane w grancie? Nawet jeśli Twój doktorat ma być zaplanowaną odnogą większego projektu, własny wkład musi być wyraźnie widoczny już na etapie opisu. Musisz pokazać wartość dodaną, którą wnosisz Ty — nie tylko promotor czy promotorka.

Jedno z moich spostrzeżeń z tegorocznej rekrutacji dotyczy liczby badań planowanych przez osoby aplikujące - dość często była ona zbyt mała. Jedno lub dwa proste badania eksperymentalne nie dadzą materiału wystarczającego na napisanie całego doktoratu. Warto pamiętać, że doktorat można obronić na podstawie publikacji. W takim przypadku będziesz potrzebować kilku artykułów, w tym części z Tobą jako pierwszą osobą autorską. Takie artykuły, jeśli zdecydujesz się na ten sposób obrony, trzeba mieć w oparciu o co napisać. Wyjątkowo złożone, wieloetapowe badania mogą być źródłem materiału na kilka tekstów jednocześnie, ale przy prostszych designach badań trzeba zaplanować kilka. Z drugiej strony nie przesadzaj też w drugą stronę — projekt, który wygląda jak plan na dziesięć lat, wzbudzi wątpliwości co do jego wykonalności w przewidzianym terminie. Dobrą zasadą jest projektowanie badań tak, żeby zebrany materiał wystarczył zarówno do obrony w formie monografii, jak i na podstawie artykułów — niezależnie od tego, którą ścieżkę ostatecznie wybierzesz.

I wreszcie - konsultuj, konsultuj, konsultuj! Projekt warto pokazywać różnym osobom, nie tylko przyszłemu promotorowi czy promotorce. O opinię poproś osoby, którym ufasz i których kompetencje cenisz — niekoniecznie musi to być ktoś z tytułem doktora. Czasem osoba będąca jeszcze na magisterce może znać dany obszar lepiej niż osoba z doktoratem z "tego samego podwórka". Warto też dawać projekt do przeczytania osobom pozornie odległym od Twojej dziedziny — to dobry sposób na sprawdzenie, które fragmenty są niezrozumiałe. Projekt można konsultować też z modelami językowymi. Nie chodzi o pisanie projektu przez LLM — raczej o wysłanie gotowego draftu z pytaniem, czego może brakować, gdzie są luki argumentacyjne albo które miejsca wymagają doprecyzowania. To powszechnie stosowana praktyka w nauce i nie ma w tym nic zdrożnego.

ROZMOWA KWALIFIKACYJNA

Ostatnim i — w moim odczuciu — najmniej przewidywalnym etapem procesu rekrutacji jest rozmowa kwalifikacyjna. Element ten potrafi mocno przetasować kolejność kandydatów ustaloną na podstawie życiorysu i projektu. Warto potraktować ją poważnie i przygotować się do niej z głową.

Zacznij od poznania składu komisji (informacje na ten temat znajdują się na stronie Szkoły Doktorskiej). Sprawdź, czym zajmują się osoby, które będą cię oceniać. Nie chodzi o to, żeby przeczytać wszystko, co napisały — wystarczy znać ich zainteresowania badawcze. Po co? Bo to pozwala przewidywać pytania. Jeśli w komisji zasiada ktoś zajmujący się różnicami indywidualnymi, może zapytać, jak Twój problem badawczy odnosi się do tego obszaru. Ktoś zorientowany metodologicznie może dopytać o zakładaną przyczynowość — dlaczego jest właśnie taka, a nie inna i jak ją zweryfikujesz? Mistrzowskim posunięciem jest odpowiedź na pytanie, która naturalnie nawiązuje do obszaru zainteresowań osoby pytającej. Nie na siłę — tylko wtedy, gdy rzeczywiście pasuje. Przy okazji — jeśli znasz kogoś z komisji osobiście lub współpracowałeś z tą osobą, nie licz na znajomości. Taka osoba najprawdopodobniej wyłączy się z oceny Twojego projektu.

Po drugie, znaj swoje narzędzia. Jeśli w projekcie proponujesz konkretne metody analityczne lub narzędzia, z którymi jeszcze nie masz dużego doświadczenia — poświęć trochę czasu, żeby dowiedzieć się, na czym polegają. Nie chodzi o to, żeby znać biblioteki Pythona na pamięć, ale żeby rozumieć logikę danej analizy i wiedzieć, kiedy się ją stosuje. Może się zdarzyć, że w komisji zasiada ktoś, kto tę metodę zna od podszewki i będzie chciał sprawdzić Twój poziom orientacji w temacie.

Po trzecie, przemyśl potencjalne problemy. Komisja może zapytać, co zrobisz, jeśli coś pójdzie nie tak. Co się stanie, jeśli nie uzyskasz finansowania, którego projekt wyraźnie potrzebuje? Jak poradzisz sobie z trudnościami w rekrutacji wystarczająco dużej próby?Przemyślenie tych scenariuszy pokazuje, że nie tylko masz dobry pomysł badawczy, ale też wiesz, jak go zrealizować w praktyce — a to są dwie różne, acz równie ważne, rzeczy.

Po czwarta, zastanów się nad finansowaniem. To pokrewne pytanie, które warto mieć przygotowane. Opcji jest kilka: grant przyszłego promotora lub promotorki, środki przyznawane doktorantom na realizację własnych badań (kilka tysięcy złotych rocznie), finansowanie z IDUB albo grant Preludium NCN. Warto wiedzieć, która opcja jest w Twoim przypadku realistyczna i dlaczego.

Po piąte, w swoich wypowiedziach postaraj się zrównoważyć eksperckość z przystępnością. Odpowiedzi na pytania komisji powinny być zrozumiałe dla osób spoza Twojej niszy — ale nie mogą być ogólnikowe. Muszą mieć merytoryczną głębię, która pokazuje, że naprawdę rozumiesz temat. Praktyczna zasada: zamiast mówić, że coś jest „ciekawym zagadnieniem", powiedz, jaką hipotezę masz w związku z tym zjawiskiem. Używaj właściwych nazw konstruktów, a nie potocznych określeń. Chodzi o to, żeby brzmieć jak badacz — nie jak ktoś, kto dopiero zapoznał się z tematem.

Jeśli zbliżająca się rozmowa to Twoje kolejne podejście — przypomnij sobie przebieg poprzednich. Niektórzy członkowie komisji zasiadają w niej przez wiele lat i mają dobrą pamięć do kandydatów. Jeśli w poprzedniej rekrutacji Twoja odpowiedź na jakieś pytanie była nie najlepsza, istnieje szansa, że to samo pytanie pojawi się ponownie. Warto sięgnąć po raporty z poprzedniej rekrutacji — Szkoła Doktorska jest zobowiązana uzasadnić ocenę rozmowy, więc w dokumentach może być informacja o tym, które kwestie wzbudziły wątpliwości komisji. To cenny punkt wyjścia do przygotowań.

Warto też mieć w zanadrzu odpowiedź na pytanie "Dlaczego nasz wydział?". Prawdopodobieństwo usłyszenia tego pytania jest szczególnie wysokie, jeśli jesteś po innej dyscyplinie, innej uczelni albo nawet z innego kraju. To samo dotyczy projektów interdyscyplinarnych: jeśli łączysz psychologię z lingwistyką, ktoś może zapytać, czemu nie chcesz robić doktoratu na lingwistyce. Odpowiedź powinna być konkretna: obszar zainteresowań potencjalnego promotora czy promotorki, wcześniejsza współpraca, specyficzna infrastruktura wydziału.

I ostatnia rekomendacja na dziś - trenuj. Im więcej prób przed właściwą rozmową, tym lepiej. Możesz poprosić o próbną rozmowę osoby, które już są doktorantami — chętnie pomagają, bo dobrze pamiętają, jak to jest być po drugiej stronie. Promotor lub promotorka też pewnie znajdą czas na takie ćwiczenie. Można również poprosić model językowy o symulację rozmowy — zaproponuje pytania i przykładowe odpowiedzi. Do tych odpowiedzi warto podchodzić krytycznie i nie wykuwać ich na pamięć, ale jako punkt wyjścia do własnych przemyśleń są całkiem użyteczne. Dobre przygotowanie ogranicza odczuwany w trakcie właściwej rozmowy stres (który, jak wiemy, wynika z postrzeganej rozbieżności między zasobami a wymogami środowiska), na ten punkt warto zatem poświęcić relatywnie sporo czasu.

To już wszystkie moje rady. Na pewno o czymś zapomniałam, ale mam nadzieję, że tych kilka wskazówek pomoże Ci uniknąć przynajmniej części pułapek, które czyhają na kandydatów. Powodzenia!